Ρένα Παυλάκη
Η κοινή γνώμη έπεσε και πάλι θύμα των άκρων, αυτή τη φορά ενός ακροδεξιού βουλευτή που για προσωπική προβολή και για ψηφοθηρία, πήγε να «προστατεύσει» δια του βανδαλισμού τα ιερά και τα όσια το έθνους. Δεν θέλαμε και πολύ ως λαός να ζωστούμε τα κουμπούρια και να ξεσπαθώσουμε κατά του βλάσφημου εικαστικού.
Και ως είθισται, όλοι έγιναν ειδικοί στο τι είναι Τέχνη και ποια είναι τα όριά της. Στάθηκαν πάλι όλοι στο δένδρο, αδυνατώντας να δουν αυτό που έρχεται ολοταχώς, αν δεν είναι ήδη εδώ. Ένας νέος μεσαίωνας.
Η Τέχνη είναι ελεύθερη. Εξ ορισμού. Εκ της αποστολής της. Όχι γιατί το λέω εγώ. Το λέει το Σύνταγμα της χώρας. Πριν από έναν αιώνα στην Ελλάδα κατοχυρώθηκε για πρώτη φορά συνταγματικά η ελευθερία της Τέχνης.
Από τον τότε πρωθυπουργό Αλέξανδρο Παπαναστασίου στα Συντάγματα του 1925 και 1927. Στο ίδιο μήκος κύματος και στο Σύνταγμα του 1975 και τις αναθεωρήσεις του αναγράφεται ρητά ότι , «Η τέχνη και η επιστήμη, η έρευνα και η διδασκαλία είναι ελεύθερες· η ανάπτυξη και η προαγωγή τους αποτελεί υποχρέωση του Κράτους.»
Ωστόσο και η λογοκρισία στην Ελλάδα έχει μακρά ιστορία. Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι 1988, έπειτα από αγωγή θρησκευομένων και αφού ακολούθησαν εκτεταμένα επεισόδια στην Αθήνα, με επικεφαλής ρασοφόρους, ακόμα και με καταστροφές σε κινηματογράφους, η δικαιοσύνη απαγόρευσε την προβολή της ταινίας του Μάρτιν Σκορτσέζε Ο τελευταίος πειρασμός, η οποία ήταν βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη λόγω των αντιδράσεων για σκηνές της ταινίας, όπως μια φαντασίωση του Χριστού με την Μαρία Μαγδαληνή. Η ταινία όμως πρόλαβε να κόψει 160.000 εισιτήρια. Οι εισαγωγείς δεν άσκησαν έφεση, πιθανόν γιατί είχαν εισπράξει περισσότερα απ’ όσα υπολόγιζαν. Έτσι γίνεται σ’ αυτές τις περιπτώσεις, για όσους δεν το έχουν καταλάβει. Τεράστια δημοσιότητα και διάδοση του «απαγορευμένου μηνύματος».
Κι ερχόμαστε στο σήμερα με τα χαρακτηριζόμενα ως βλάσφημα έργα του Χριστόφορου Κατσαδιώτη. Δεν τον ήξερα, τώρα τον έμαθα κι εγώ όπως κι όλη η Ελλάδα και έξω από αυτήν.
Μπορεί αυτό που κάνει να μην είναι Τέχνη όπως αποφαίνονται οι ειδικοί του πληκτρολογίου. Αλλά το ότι μπουκάρουμε και βανδαλίζουμε ό,τι δεν μας αρέσει, ανοίγει την κερκόπορτα και αυτό είναι πολύ επικίνδυνο στους καιρούς που ζούμε. Σήμερα αυτό, αύριο κάτι άλλο. Σε λίγο, ο καθένας που κάποιο έργο τέχνης δεν του αρέσει, θα αισθάνεται ότι νομιμοποιείται να το καταστρέψει. Η λογοκρισία στην Τέχνη, όποια μορφή έχει αυτή, είναι επικίνδυνη. Πρόσφατα, εκπαιδευτικός που συνόδευε μαθητές σε μουσείο στην Ιταλία, διαμαρτυρήθηκε για γυμνό άγαλμα ότι προσβάλει τη δημόσια αιδώ και τα χρηστά ήθη! Πολλά είναι τα παρόμοια περιστατικά τα τελευταία χρόνια του νεοσυντηρητισμού.
Η τέχνη είναι, από τη φύση της, ένας χώρος ελευθερίας. Προκαλεί, αμφισβητεί και ανατρέπει τα κατεστημένα. Είναι το πεδίο όπου δοκιμάζονται τα όρια της σκέψης και της κοινωνίας. Είναι το έναυσμα του διαλόγου με τα ερωτήματα και τους προβληματισμούς που θέτει. Αυτή είναι η αποστολή της. Αν αυτό το θεμελιώδες δεν μπορούμε να το αντιληφθούμε, μας βλέπω σύντομα σε έναν νεο-μεσαίωνα, αν δεν είμαστε ήδη εκεί.
Στην περίπτωση του Κατσαδιώτη, διαβάζοντας τη δήλωσή του στην Καθημερινή, είδα ότι αιτιολογεί απολύτως τα έργα του, επεκτείνοντας τον προβληματισμό του στον τρόπο εργαλειοποίησης του θρησκευτικού συναισθήματος του ανθρώπου, με τρόπο που οδήγησε σε μεγάλα δεινά την ανθρωπότητα. Είναι ο δικός του προβληματισμός και έχει δικαίωμα να τον εκφράσει όπως εκείνος νομίζει.
Από την άλλη δεν έχω καταλάβει τι σόι πίστη είναι αυτή όταν είναι τόσο φοβική απέναντι στην Τέχνη, όσο προκλητική ή “βλάσφημη” μπορεί να θεωρηθεί. Έχουμε ζήσει απίστευτες γελοιότητες με ξεφρενιασμένους / ες, σε ταινίες, θεατρικές παραστάσεις, βιβλία και τόσα άλλα. Τόσο εύθραυστη είναι η πίστη μας, να κινδυνεύει από πίνακες, ταινίες και θεατρικά; Αν θεωρούμε ότι όντως κινδυνεύει η πίστη μας, η σημαία μας (να να θυμηθώ τη ροζ σημαία) τότε κάτι δεν πάει καλά. Γιατί αν ένας καλλιτέχνης μπορεί να προκαλέσει τόσο σοβαρές αναταράξεις σε βεβαιότητες και πεποιθήσεις τότε ίσως θα πρέπει να αρχίσουμε να αμφισβητούμε την κάθε είδους εξουσία και τις βεβαιότητες που μας επιβάλλονται. Λογικό δεν είναι;
Γράφω όλα αυτά και ταυτόχρονα σκέφτομαι ότι όλη αυτή η ιστορία που έφτασε στο σημείο ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών να ζητά από τον Πρωθυπουργό την απομάκρυνση της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, είναι πραγματικά περί όνου σκιάς! Για το χατίρι ενός ακροξεξιού βουλευτή και την είδε ιεροεξαταστής, μπας και πάρει καμιά ψήφο τώρα που η κοινωνία είναι στα κάγκελα λόγω Τεμπών και ψάχνεται πολιτικά.
Τι κατάφερε με τον βανδαλισμό; Κατάφερε αυτό που υποτίθεται ήθελε να στηλιτεύσει. Δεν έμεινε άνθρωπος που δεν είδε αυτά τα έργα! Αν δεν το είχε κάνει, ποιος θα ήξερε τον εικαστικό και τη δουλειά του; Τώρα το έμαθαν όλοι! Αν ήμουν ο εν λόγω εικαστικός, θα ευγνωμονούσα τον βουλευτή για την δωρεάν διαφήμιση!
Όσο γι αυτούς που αισθάνονται προσβεβλημένοι από την βεβήλωση των Θείων, γιατί δεν κάνουν άραγε το ίδιο όταν στην καθομιλουμένη κάποιοι – ίσως και οι ίδιοι – χυδαιολογούν ασυστόλως με τα Θεία με φράσεις του συρμού;
ΥΓ. Συμφωνώ και επαυξάνω με την απόφαση της Εθνικής Πινακοθήκης να διατηρήσει τους βανδαλισμένους πίνακες στο πάτωμα. Είναι μια εικόνα – ΔΗΛΩΣΗ αυτή. Είναι η εικόνα της ζαλισμένης εποχής που διανύουμε, της μυωπικής προσέγγισης των πραγμάτων, των φοβικών μας συνδρόμων και της αδυναμίας να δούμε τα σκοτάδια στα οποία οδηγούμαστε.
ΥΓ. Πόσο χαρακτηριστική και η φωτογραφία της Εθνικής Πινακοθήκης. Μέσα ελευθερία, έξω εξορκισμοί!
Και μία επισήμανση: Για την ελληνική γλώσσα που χάνεται θα διαρρήξει τα ιμάτιά του κάποιος “υπερασπιστής” της εθνικής μας ταυτότητας; Εθνική ταυτότητα χωρίς τη γλώσσα της δεν νοείται. Αλλά θα μου πείτε, αυτό δεν φέρνει ψήφους…
