Κλεοπάτρα Μισαηλίδου
Ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Κωου και Νισυρου Ναθαναήλ Διακοπαναγιωτης,
τη Δευτέρα, 26 Ιανουαρίου 2026, υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή
μέ τίτλο «Λαϊκή Λατρεία και Θρησκευτική Συμπεριφορά στα νησιά Κω και
Νίσυρο» (σελίδες 487) και ονομάστηκε παμψηφεί διδάκτωρ του Τμήματος
Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνων.
Την
Τριμελή Συμβουλευτική Επιτροπή αποτελουσαν ο Καθηγητής Μηνάς Αλ.
Αλεξιάδης (ΕΚΠΑ), ο οποίος ήταν και ο επιβλέπων, η Αναπλ. Καθηγήτρια
Βασιλική Χρυσανθοπουλου (ΕΚΠΑ) καί ο Καθηγητής Μανόλης Γ. Βαρβουνης
(ΔΠΘ).
Μετά
την κατάθεση θετικής Εισηγητικής Έκθεσης, συγκροτήθηκε, συμφωνα με τις
κείμενες διατάξεις, Επταμελής Εξεταστική Επιτροπή αποτελουμενη, εκτός
από τα μέλη της Τριμελους, και από την Καθηγήτρια Ρέα Κακάμπουρα (ΕΚΠΑ),
τον Καθηγητή Γεωργιο Κατσαδωρο (Πανεπιστημίου Αιγαίου), τον Αναπλ.
Καθηγητή Γεωργιο Κουζα (ΕΚΠΑ) και τον Επικ. Καθηγητή Γεωργιο Πιτσινέλη
(ΕΚΠΑ).
***
Ο
Μητροπολίτης Ναθαναήλ παρουσίασε με επιτυχία τη διατριβή του ενωπιον
της Επιτροπής και στη συνέχεια ακολουθησε ενδιαφέρουσα εκτενής συζήτηση.
Οι Καθηγητές υπέβαλαν πολλές ουσιαστικές ερωτήσεις και ο υποψήφιος
διδάκτωρ έδωσε τεκμηριωμένες απαντήσεις. Η συζήτηση επεκτάθηκε και σε
γενικότερα λαογραφικά θέματα με αναφορές στην τοπική παράδοση, στα
συγχρονα προβλήματα του τόπου, στις προκλήσεις και στις προοπτικές του
για το μέλλον.
Στο
τέλος της διαδικασίας ο επιβλέπων Καθηγητής Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, ο
οποίος είχε την ευθυνη της επίβλεψης της διατριβής, σε όλη τη μακρά
πορεία της έρευνας και της συγγραφής, εισηγήθηκε να βαθμολογηθεί η
διατριβή με «Άριστα», πρόταση, η οποία έγινε δεκτή ομόφωνα και από τα
άλλα Μέλη της Επιτροπής.
***
Η
διατριβή αποτελείται από Πρόλογο και εκτενή Εισαγωγή, όπου γίνονται οι
απαραίτητες εννοιολογικές διευκρινίσεις, προσδιορίζονται τα εργαλεία της
έρευνας, παρουσιάζεται συνοπτικά ο κλάδος της Θρησκευτικής Λαογραφίας, ο
οποίος έχει έντονη δυναμική, υπογραμμίζονται οι σκοποί της έρευνας,
αναλυεται η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε και περιγράφεται η δομή της
εργασίας.
Ακολουθεί
το Πρωτο Κεφάλαιο, στο οποίο καταγράφονται και αναλυονται οι γιορτές
του Φθινοπωρου. Αυτό συμβαίνει, γιατί την 1η Σεπτεμβρίου αρχίζει το
εκκλησιαστικό έτος. Στην εποχή αυτήν περιλαμβάνονται, όπως είναι γνωστό,
μεγάλες γιορτές (Γέννηση και Εισόδια της Θεοτόκου, Ύψωση του Τιμίου
Σταυρου, του Αγίου Δημητρίου και των Ταξιαρχων). Περιγράφεται το έθιμο
της Αρχιχρονιάς (1η Σεπτεμβρίου), το οποίο είχε παρακολουθήσει στην Κω
και ο μεγάλος λαογράφος και ακαδημαϊκός Γεωργιος Α. Μέγας.[1] Εδω αναλυεται και η σταδιακή μετάβαση από τα καλοκαιρινά πανηγυρια στον χειμωνιάτικο τρόπο ζωής και θρησκευτικής συμπεριφοράς.
Το
Δευτερο Κεφάλαιο περιλαμβάνει τις γιορτές του Χειμωνα, οι οποίες
παραθέτονται και πάλι με ημερολογιακή σειρά. Η περίοδος αυτή
περιλαμβάνει σημαντικές γιορτές, όπως του Αγίου Νικολάου, των Τριων
Ιεραρχων και της Υπαπαντής, που έχει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στην Κω.
Συγκεκριμένα το επίκεντρο του εορτασμου είναι η Ιερά Μονή Παναγίας
Καστριανων στο Παλαιό Πυλί, στον Ναό που οικοδόμησε ο Όσιος Χριστόδουλος
με την οικονομική ενίσχυση του Οσίου Αρσενίου του Σκηνουρίου. Το βράδυ,
μετά τον Εσπερινό, οι προσκυνητές ανάβουν φωτιές και παραμένουν στο
ερειπωμένο χωριό, γυρω από τον Ναό. Παράλληλα, ο Μητροπολίτης
διανυκτερευει στο ανακαινισμένο παλαιό κελλάκι, όπου έμενε αυτός που
φρόντιζε τους κήπους της Μονής.
Ο
κυκλος του Δωδεκαημέρου εξετάζεται ως ενιαίο συνολο μετά το τέλος
Φεβρουαρίου και περιλαμβάνει τις γιορτές από την παραμονή των
Χριστουγέννων μέχρι και τη Συναξη του Αγίου Ιωάννου (7 Ιανουαρίου).
Η
Άνοιξη, που υπάρχει στο Τρίτο Κεφάλαιο, περιλαμβάνει έθιμα και
συνήθειες που σχετίζονται με την παραγωγή μεταξιου, τη γιορτή του
Ευαγγελισμου και, φυσικά, τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου. Ο εθιμικός
πλουτος της γιορτής αυτής είναι άλλωστε εντυπωσιακός και περιλαμβάνει
πανηγυρια, λιτανείες, συνεστιάσεις σε όλο το νησί και επίσης ιππικους
αγωνες στο χωριό Πυλί.
Ο
κυκλος του Πάσχα, που είναι κινητός και καταλαμβάνει περίπου το ένα
τρίτο του χρόνου, εξετάζεται στο τέλος του Τρίτου Κεφαλαίου. Εδω
περιλαμβάνονται το Τριωδιο, η Σαρακοστή, η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα,
η Διακαινίσιμος και ολοκληρωνεται με την Κυριακή των Αγίων Πάντων, επτά
ημέρες μετά την Πεντηκοστή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τά έθιμα
της Αποκριάς (π.χ. η περιφορά μιας σιαγόνας γαϊδάρου που τη στερεωνουν
σε ένα κοντάρι την οποία περιφέρουν στους δρόμους της πόλης και των
χωριων), η γιορτή της Έγερσης του Λαζάρου, τα θρηνητικά τραγουδια της
Μεγάλης Πέμπτης, το παλιό έθιμο της λαμπάδας του νεκρου, η λιτανεία της
Κυριακής του Πάσχα, ο εορτασμός της Ζωοδόχου Πηγής στη Νίσυρο κ.λπ.
Το
Καλοκαίρι, που ακολουθεί στο Τέταρτο Κεφάλαιο, έχει μεγάλες γιορτές,
όπως του Αγίου Νικήτα του Νισυρίου, που γιορτάζεται με μεγαλοπρέπεια
στην πατρίδα του, τη Νίσυρο, το Γενέθλιο του Προδρόμου, με τα έθιμα του
Κλήδονα και του Φανου, της Μεταμόρφωσης, ενω αναμφίβολα κυριαρχουν οι
γιορτές της Παναγίας που ουσιαστικά καλυπτουν ολόκληρο τον Αυγουστο
(Παρακλήσεις, Νιαμερίτισσες, Κοίμηση και Απόδοση). «Νιαμερίτισσες»
λέγονται οι γυναίκες που, από τις 6 Αυγουστου, πηγαίνουν στην Παναγία
Σπηλιανή και μένουν σε κελλιά της Μονής. Βοηθουν στην προετοιμασία της
γιορτής, συμμετέχουν στις ακολουθίες, ψάλλουν υμνους, λένε τραγουδια
προς τιμήν της Παναγίας, προσευχονται συνεχως και κάνουν τριακόσιες
μετάνοιες κάθε ημέρα.
Η
Παναγία τιμάται ιδιαιτέρως στα δυο νησιά με αποκορυφωμα το πανελλήνιο
προσκυνημα της Παναγίας Σπηλιανής Νισυρου, και η συμμετοχή των πιστων
στις ακολουθίες και στα πανηγυρια είναι εντυπωσιακή.
Ιδιαίτερο
χαρακτηριστικό του Καλοκαιριου είναι η καθιέρωση δυο νέων τοπικων
γιορτων, της Οσίας Μελους, το πρωτο Σάββατο του Ιουλίου[2],
και των «Εν Δωδεκανήσω και των εν τη Ιερά Μητροπόλει Κωου και Νισυρου
διαλαμψάντων Αγίων», που γίνεται την πρωτη Κυριακή του Ιουλίου.
Ενδιαφέρον
παρουσιάζουν νέα στοιχεία θρησκευτικής λαϊκής συμπεριφοράς, όπως η
τέλεση Παράκλησης στην Παναγία κάθε Δευτέρα στο Μητροπολιτικό
Παρεκκλήσιο του Ευαγγελισμου της Θεοτόκου στην πόλη της Κω, η μαθητική
Παράκληση, που γίνεται όπου υπάρχουν Λυκεια για τους τελειοφοίτους, η
αναβίωση πανηγυριων που είχαν ατονήσει ή και διακοπεί και η στενή
συνεργασία με φορείς και Συλλόγους για την πραγματοποίηση και, σε
ορισμενες περιπτωσεις, τον επαναπροσδιορισμό εθίμων.
Ιδιαίτερη
έμφαση δίνεται στη σημασία των πανηγυριων και όλων των παραμέτρων που
τα συνοδευουν (π.χ. εθελοντισμός) για την τοπική Εκκλησία και για την
εικόνα που παρουσιάζει στους κατοίκους και στους επισκέπτες των νησιων.
Τονίζεται η συμμετοχή νέων και περιγράφονται αναλυτικά οι ιδιαιτερότητές
τους. Εξετάζεται το φαινόμενο του τουρισμου και αποτιμάται η επίδραση
που έχει στο πολιτισμικό απόθεμα του τόπου.
Στα
Συμπεράσματα, με τα οποία ολοκληρωνεται η εργασία, παρουσιάζονται τα
πορίσματα της έρευνας και γίνονται ορισμένες γενικές εκτιμήσεις και
διαπιστωσεις.
Ακολουθεί
πλουσια Βιβλιογραφία, η οποία, εκτός από τα βοηθήματα, περιλαμβάνει
κατάλογο των πιο σημαντικων από τους πληροφορητές και όλο το αρχειακό
υλικό που υπάρχει για τα δυο νησιά.
Σημαντικό
στοιχείο της μελέτης είναι η διακονία του Μητροπολίτη Ναθαναήλ, ως
Επισκόπου και Ποιμένα, ιδιότητα που του επιτρέπει να έρχεται σε άμεση
επαφή με τον εθιμικό πλουτο των δυο νησιων, όχι ως αποστασιοποιημένος
ερευνητής, αλλά ως αμέσως συμμετέχων και πρωταγωνιστής. Έτσι, οδηγείται
σε αυθεντικότερα και αμεσότερα συμπεράσματα, που μεταφέρουν στον
αναγνωστη τον παλμό του τόπου. Η μελέτη περιλαμβάνει ακόμη πολλά
νεωτερικά στοιχεία, τα οποία συνδυάζονται με τη λαϊκή θρησκευτικότητα
και αποτυπωνουν με ακρίβεια τα ήθη και τα έθιμα.
Συμπερασματικά
θα έλεγα ότι η μεθοδική χρήση του αρχειακου υλικου, η άμεση γνωση των
εθίμων, η στοχευμένη χρήση του Διαδικτυου, η μεταφορά της προσωπικής
εμπειρίας του ερευνητή και η βαθιά γνωση του τόπου και των κατοίκων του
δημιουργουν ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον αποτέλεσμα για το οποίο ο
Μητροπολίτης Κωου και Νισυρου Ναθαναήλ Διακοπαναγιωτης είναι άξιος κάθε
επαίνου.
ΜΗΝΑΣ ΑΛ. ΑΛΕΞΙΑΔΗΣ
