Ρένα Παυλάκη
Η ομόφωνη απόφαση της Δημοτικής Επιτροπής του Δήμου Ρόδου για την ανάδειξη οριστικού αναδόχου στο έργο φύλαξης και εποπτείας της Μεσαιωνικής Πόλης με drones δεν έκλεισε τη συζήτηση γύρω από την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Αντίθετα, η τοποθέτηση του αρμόδιου αντιδημάρχου κατά τη συνεδρίαση έφερε στο προσκήνιο ένα κρίσιμο στοιχείο για τη χρονική σειρά με την οποία κινήθηκε ο Δήμος.
Ο Σωτήρης Βαγιανός, στην διάρκεια της συνεδρίασης ανέφερε επί λέξει: “Σας έχουμε υποβάλει το σχέδιο της μελέτης αντικτύπου το οποίο έχουμε δώσει και στον DPO για να μας βάλει τις τελικές παρατηρήσεις ώστε να καταρτιστεί πλήρης και να συνοδεύσει τη σύμβαση μετά και την έγκριση της Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων. Θα ήθελα να συμπεριληφθεί στην απόφαση ότι έχει διανεμηθεί το σχέδιο της μελέτης αντικτύπου και ότι περιμένουμε τη γνωμοδότηση του DPO, αν και δεν είναι ακόμα υποχρέωσή μας, έτσι για να συνοδεύσει και κατά τον διαχειριστικό και τον έλεγχο νομιμότητας από την υπηρεσία του επιτρόπου, να αποσταλεί και αυτή ως σχέδιο για να δείξουμε… να μάθει και ο κόσμος αλλά και ο ελεγκτικός μηχανισμός ότι ήδη εκτελούμε συμβατικά τις υποχρεώσεις μας με βάση τη σύμβαση”
Από τη δήλωση Βαγιανού προκύπτει ότι δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη ΕΑΠΔ. Η διατύπωση «έχουμε υποβάλει το σχέδιο της μελέτης στον DPO για τις τελικές παρατηρήσεις» σημαίνει ότι υπάρχει προς το παρόν σχέδιο και όχι οριστικοποιημένη μελέτη. Και ότι αναμένεται η γνωμοδότηση του DPO, ώστε στη συνέχεια να συνοδεύσει τη σύμβαση και να αποσταλεί στον Επίτροπο κατά τον έλεγχο νομιμότητας. Η ίδια η διατύπωση, όμως, δείχνει ότι κατά τον χρόνο ανάδειξης του οριστικού αναδόχου δεν υπήρχε ακόμη ολοκληρωμένη και οριστικοποιημένη Εκτίμηση Αντικτύπου για την Προστασία Δεδομένων. Υπήρχε ένα σχέδιο, επί του οποίου εκκρεμούν οι παρατηρήσεις του DPO.
Αυτό δεν αποτελεί μια τυπική διαδικασία. Η Εκτίμηση Αντικτύπου δεν είναι ένα πιστοποιητικό που προστίθεται στο τέλος του φακέλου για να εμφανίζεται πλήρης η σύμβαση. Είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ο Δήμος οφείλει να εξετάσει εκ των προτέρων αν το σύστημα παρακολούθησης είναι αναγκαίο και αναλογικό, ποιοι κίνδυνοι δημιουργούνται για τους πολίτες και ποια τεχνικά και οργανωτικά μέτρα πρέπει να επιβληθούν για να περιοριστούν.
Γιατί απαιτείται Μελέτη Αντικτύπου για τα drones
Το άρθρο 35 του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων προβλέπει τη διενέργεια Εκτίμησης Αντικτύπου όταν μια σχεδιαζόμενη επεξεργασία, ιδίως με τη χρήση νέων τεχνολογιών, ενδέχεται να προκαλέσει υψηλό κίνδυνο για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των φυσικών προσώπων. Ως χαρακτηριστική περίπτωση αναφέρεται η συστηματική παρακολούθηση δημοσίως προσβάσιμων χώρων σε μεγάλη κλίμακα.
Η ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο. Στην Απόφαση 65/2018, με την οποία κατάρτισε τον επίσημο κατάλογο των επεξεργασιών που απαιτούν ΕΑΠΔ, περιλαμβάνει τη συστηματική και μεγάλης κλίμακας παρακολούθηση φυσικών προσώπων σε δημόσιους ή δημοσίως προσβάσιμους χώρους. Στα παραδείγματα αναφέρει ρητά και την «επεξεργασία δεδομένων μέσω drones».
Συνεπώς, για ένα σύστημα με μη επανδρωμένα αεροσκάφη που θα κινείται πάνω από τη Μεσαιωνική Πόλη, έναν πυκνοκατοικημένο και έντονα τουριστικό δημόσιο χώρο, η Μελέτη Αντικτύπου δεν αποτελεί προαιρετική προσθήκη. Αποτελεί βασική υποχρέωση του Δήμου ως υπευθύνου επεξεργασίας.
Και αυτό διότι μέσα από τη μελέτη πρέπει να απαντηθούν πρακτικά ερωτήματα που καθορίζουν το ίδιο το αντικείμενο της υπηρεσίας: Θα γίνεται καταγραφή ή μόνο ζωντανή μετάδοση εικόνας; Θα υπάρχει δυνατότητα μεγέθυνσης; Θα διακρίνονται πρόσωπα και πινακίδες; Πόσο θα διατηρείται το υλικό; Ποιοι θα έχουν πρόσβαση; Πού θα αποθηκεύεται; Θα μπορεί ο ιδιώτης ανάδοχος να χειρίζεται ή να αντιγράφει το υλικό; Πώς θα ενημερώνονται οι πολίτες; Ποιες περιοχές και ποιες ώρες θα καλύπτονται; Θα εφαρμόζεται αυτόματη θόλωση προσώπων ή άλλος τεχνικός περιορισμός;
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν μπορούν να θεωρηθούν “λεπτομέρειες” που ρυθμίζονται αφού επιλεγεί ο ανάδοχος. Αποτελούν ουσιώδη χαρακτηριστικά του συστήματος που δημοπρατήθηκε.
«Πριν από την επεξεργασία» ή πριν από τον διαγωνισμό;
Εδώ χρειάζεται μια ακριβής νομική διάκριση.
Το άρθρο 35 του ΓΚΠΔ ορίζει ρητά ότι η Εκτίμηση Αντικτύπου πρέπει να διενεργείται «πριν από την επεξεργασία». Επομένως, η απουσία οριστικής μελέτης κατά την κατακύρωση δεν συνεπάγεται αυτομάτως, από μόνη της, ότι έχει ήδη παραβιαστεί το άρθρο 35, εφόσον δεν έχει ξεκινήσει ακόμη η λήψη και επεξεργασία εικόνων πολιτών.
Αυτή, όμως, είναι μόνο η στενότερη ανάγνωση της διάταξης.
Το άρθρο 25 του ΓΚΠΔ καθιερώνει την αρχή της προστασίας των δεδομένων «ήδη από τον σχεδιασμό». Η προστασία της ιδιωτικότητας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν αποφασίζονται οι σκοποί, τα μέσα, η τεχνολογία και ο τρόπος λειτουργίας της επεξεργασίας και όχι μόνο λίγο πριν τεθεί το σύστημα σε λειτουργία.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων επισημαίνει στις Κατευθυντήριες Γραμμές 4/2019 ότι οι απαιτήσεις προστασίας δεδομένων πρέπει να εξετάζονται από τα πρώτα στάδια σχεδιασμού. Αναφέρει, μάλιστα, ειδικά ότι η προστασία δεδομένων ήδη από τον σχεδιασμό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στο πλαίσιο των δημόσιων διαγωνισμών και κατά τη σύναψη συμβάσεων με τους αναδόχους.
Ακόμη πιο καθοριστική για τη συγκεκριμένη συζήτηση είναι η Απόφαση 13/2024 της ελληνικής Αρχής Προστασίας Δεδομένων, η οποία αφορούσε συστήματα επιτήρησης, μεταξύ των οποίων και χρήση drones. Η Αρχή έκρινε ότι η μη διενέργεια ολοκληρωμένης, συνολικής και συνεκτικής Εκτίμησης Αντικτύπου «ήδη από τον σχεδιασμό και εξ ορισμού, πριν την προμήθεια και τη θέση σε εφαρμογή» των συστημάτων συνιστούσε παραβίαση των άρθρων 25 και 35 του ΓΚΠΔ. Για την παράβαση αυτή επέβαλε πρόστιμο 100.000 ευρώ στο Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου.
Η υπόθεση εκείνη δεν είναι ταυτόσημη με την περίπτωση του Δήμου Ρόδου . Δίνει, όμως, μια ιδιαίτερα σαφή ερμηνευτική κατεύθυνση: Σε έργα τεχνολογικής επιτήρησης υψηλού κινδύνου, η Μελέτη Αντικτύπου πρέπει να προηγείται της προμήθειας ή της συμβατικής δέσμευσης, ώστε τα συμπεράσματά της να μπορούν πραγματικά να επηρεάσουν τον σχεδιασμό.
Το σχέδιο της μελέτης δεν ισοδυναμεί με ολοκληρωμένη ΕΑΠΔ
Από τη δήλωση του Σωτήρη Βαγιανού προκύπτει ότι το κείμενο είχε δοθεί στον DPO για «τελικές παρατηρήσεις». Αυτό σημαίνει ότι η διαδικασία δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί
Η αποστολή ενός σχεδίου στον Επίτροπο του Ελεγκτικού Συνεδρίου μπορεί μεν να ενημερώνει τον φάκελο του προσυμβατικού ή διαχειριστικού ελέγχου, δεν μετατρέπει, όμως, το σχέδιο σε ολοκληρωμένη Μελέτη Αντικτύπου και δεν υποκαθιστά τον ειδικό έλεγχο συμμόρφωσης με τον ΓΚΠΔ.
Το επόμενο ζήτημα αφορά τον ίδιο τον διαγωνισμό
Η χρονική καθυστέρηση της Μελέτης Αντικτύπου συνδέεται και με τη νομοθεσία περί δημοσίων συμβάσεων.
Το άρθρο 53 του ν. 4412/2016 ορίζει ότι οι όροι των εγγράφων της σύμβασης πρέπει να είναι σαφείς και πλήρεις. Στα έγγραφα πρέπει να περιλαμβάνονται η ακριβής περιγραφή του φυσικού αντικειμένου, τα τεχνικά χαρακτηριστικά, ο τρόπος εκτέλεσης και οι ειδικοί και γενικοί όροι της σύμβασης.
Το άρθρο 54 προβλέπει ότι οι τεχνικές προδιαγραφές καθορίζουν τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά των υπηρεσιών και ότι πρέπει να έχουν καθοριστεί και εγκριθεί πριν από την έναρξη της διαδικασίας σύναψης της σύμβασης.
Μια ουσιαστική Μελέτη Αντικτύπου μπορεί να επιβάλει σημαντικούς περιορισμούς στον τρόπο λειτουργίας των drones, στον εξοπλισμό, στην αποθήκευση, στην πρόσβαση στα δεδομένα, στις ώρες πτήσης και στις υποχρεώσεις του αναδόχου. Εάν αυτοί οι όροι δεν περιλαμβάνονταν εξαρχής στη διακήρυξη και προστεθούν μετά την κατακύρωση, πρέπει να εξεταστεί κατά πόσο μεταβάλλεται το αντικείμενο ή οι όροι της σύμβασης.
Το βασικό συμπέρασμα
Με βάση όσα ειπώθηκαν στη Δημοτική Επιτροπή, προκύπτει ότι η χρονική σειρά που περιέγραψε ο ίδιος ο Σωτήρης Βαγιανός, δεν συμβαδίζει με τον ουσιαστικό και προληπτικό χαρακτήρα της Εκτίμησης Αντικτύπου.
Η ΕΑΠΔ δεν συντάσσεται για να συνοδεύσει εκ των υστέρων μια σύμβαση της οποίας το αντικείμενο, η τεχνολογία και ο ανάδοχος έχουν ήδη οριστικοποιηθεί. Πρέπει να εκπονείται σε χρόνο κατά τον οποίο ο Δήμος διαθέτει ακόμη πραγματική δυνατότητα να μεταβάλει τις προδιαγραφές, να περιορίσει το εύρος της επιτήρησης, να επιλέξει διαφορετική τεχνολογική λύση ή ακόμη και να μην προχωρήσει στην επεξεργασία, εάν αποδειχθεί ότι αυτή δεν είναι αναγκαία, αναλογική ή επαρκώς ασφαλής.
Εάν η τελική μελέτη επιβάλει ουσιαστικές αλλαγές, ο Δήμος θα πρέπει να εξηγήσει πώς αυτές μπορούν να ενσωματωθούν νόμιμα σε μια διαδικασία που έχει ήδη φτάσει στην ανάδειξη οριστικού αναδόχου. Εάν, από την άλλη πλευρά, η μελέτη δεν αλλάζει τίποτε στον ήδη αποφασισμένο σχεδιασμό, τότε δημιουργείται ένα διαφορετικό αλλά εξίσου κρίσιμο ερώτημα. Ποια πραγματική λειτουργία επιτέλεσε και κατά πόσο αποτέλεσε ουσιαστική αξιολόγηση κινδύνων ή ήταν ένα ακόμη έγγραφο που προστέθηκε στο τέλος για την τυπική πληρότητα του φακέλου.
Αυτό είναι το ζήτημα στο οποίο οφείλει να απαντήσει πλέον η δημοτική αρχή. Όχι αν υπάρχει ένα σχέδιο μελέτης, αλλά πότε εκπονήθηκε, ποια στοιχεία αξιολόγησε, ποιες αλλαγές επέφερε στον αρχικό σχεδιασμό και γιατί η διαδικασία ανάθεσης προχώρησε μέχρι την οριστική κατακύρωση πριν ολοκληρωθεί η αξιολόγηση των συνεπειών της επιτήρησης για τους πολίτες.
(εικόνα GPT)
