Ρένα Παυλάκη
Σε έναν συνολικό απολογισμό της πολιτικής που το Υπουργείο Πολιτισμού εφαρμόζει στα Δωδεκάνησα, αλλά και συνολικά στο Νότιο Αιγαίου, μέσα από έργα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, αλλά και σε μια ευθεία απάντηση προς όσους επιλέγουν τον λαϊκισμό αντί των πραγματικών στοιχείων, εξελίχθηκε η συνέντευξη της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη στην εκπομπή “Πρωινό Xpress” της Ρένας Παυλάκη.
Με αφορμή τα εγκαίνια και τις αποδόσεις 13 έργων σε Ρόδο, Σύμη, Χάλκη και Κω και τα μικρότερα νησιά, η υπουργός παρουσίασε το εύρος των παρεμβάσεων του Υπουργείου Πολιτισμού, ένα από τα μεγαλύτερα επενδυτικά προγράμματα πολιτισμού που γνώρισε ποτέ η περιοχή, ενώ έδωσε τη δική της εκδοχή για την ένταση με τον Δήμαρχο Ρόδου Αλέξανδρο Κολιάδη, δηλώνοντας ότι η κριτική είναι θεμιτή, όχι όμως και η κατασκευή των γεγονότων εκ του μη όντος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, μόνο τα 31 έργα που βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη στα νησιά του Νοτίου Αιγαίου ξεπερνούν σε προϋπολογισμό τα 60 εκατομμύρια ευρώ, ενώ αν συνυπολογιστούν και τα έργα καθημερινής συντήρησης, αποκατάστασης και λειτουργίας των υπηρεσιών του υπουργείου, οι συνολικές παρεμβάσεις των τελευταίων επτά ετών στα Δωδεκάνησα προσεγγίζουν τα 75 έως 80 εκατομμύρια ευρώ. Το μεγαλύτερο μέρος των πόρων κατευθύνεται στη Ρόδο, λόγω του μοναδικού μνημειακού της αποθέματος και των αυξημένων αναγκών προστασίας και ανάδειξης της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Σύμφωνα με την υπουργό, πρόκειται για το μεγαλύτερο πρόγραμμα πολιτιστικών επενδύσεων που έχει υλοποιηθεί ποτέ στην περιοχή, με πόρους που προέρχονται από το Ταμείο Ανάκαμψης, τα ευρωπαϊκά προγράμματα, το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και τον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου Πολιτισμού.
«Κανένα νησί δεν είναι πολύ μικρό για τον πολιτισμό»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μηνύματα που έστειλε η Λίνα Μενδώνη μέσα από τη συνέντευξή της αφορά τη σημασία που αποδίδει το Υπουργείο Πολιτισμού ακόμη και στα μικρότερα και πιο απομακρυσμένα νησιά του Αιγαίου. Η υπουργός υπερασπίστηκε την επιλογή να υλοποιούνται πολιτιστικές υποδομές και μουσειακά έργα σε τόπους με ελάχιστο πληθυσμό, όπως το Αγαθονήσι ή η Χάλκη, τονίζοντας ότι ο πολιτισμός δεν μπορεί να μετριέται με πληθυσμιακά ή οικονομικά κριτήρια. Όπως τόνισε, κάθε τοπική κοινωνία έχει δικαίωμα να γνωρίζει, να προβάλλει και να αισθάνεται υπερήφανη για την ιστορία και την πολιτιστική της κληρονομιά. Για την ίδια, ένα μουσείο ή ένα αναστηλωμένο μνημείο σε ένα μικρό ακριτικό νησί δεν αποτελεί απλώς ένα έργο πολιτισμού, αλλά μια επένδυση στην αυτογνωσία, την κοινωνική συνοχή και την τοπική ταυτότητα.
Αξιοσημείωτη είναι η σύνδεση που έκανε ανάμεσα στον πολιτισμό και την έννοια της άμυνας. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, οι κάτοικοι που γνωρίζουν την ιστορία τους, κατανοούν την ταυτότητά τους και αισθάνονται περήφανοι για τον τόπο τους, είναι πιο πρόθυμοι να τον υπερασπιστούν. «Η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι ένας από τους κρίκους της αλυσίδας της άμυνας», δήλωσε χαρακτηριστικά, διευκρινίζοντας μάλιστα ότι χρησιμοποιεί τον όρο με την κυριολεκτική του έννοια, ιδιαίτερα όταν αναφέρεται στα ακριτικά νησιά του Αιγαίου. Κατά την υπουργό, η πολιτιστική πολιτική δεν αφορά μόνο τη διατήρηση μνημείων, αλλά και την ενίσχυση της συλλογικής συνείδησης, της υπερηφάνειας και της σύνδεσης των κατοίκων με τον τόπο τους, στοιχεία που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε περιοχές που βρίσκονται στα σύνορα της χώρας.
Η απάντηση για το επεισόδιο με τον δήμαρχο Ρόδου
Ερωτηθείσα η Υπουργός Πολιτισμού για το περιστατικό που προκάλεσε την αντίδραση του δημάρχου Ρόδου Αλέξανδρου Κολιάδη, απάντησε ότι «δεν υπήρξε κανένα συμβάν» και ότι το ζήτημα διογκώθηκε εκ των υστέρων μετά από την ανάρτηση του δημάρχου. Η ίδια διευκρίνισε ότι κατά την απόδοση του μνημείου του Ρετζέπ Πασά στη Ρόδο δεν υπήρχε πρωτόκολλο εγκαινίων ούτε προκαθορισμένος κατάλογος ομιλητών, καθώς επρόκειτο για μια σύντομη παρουσίαση του έργου από τις υπηρεσίες του υπουργείου και ότι ο δήμαρχος εξέφρασε την ενόχλησή του επειδή δεν του δόθηκε ο λόγος, χωρίς ωστόσο να τον ζητήσει κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης. Η υπουργός διέψευσε κατηγορηματικά τις πληροφορίες ότι υπήρξε προσωπική της παρέμβαση για να αποκλειστεί ο δήμαρχος από την εκδήλωση, τονίζοντας ότι ούτε έδωσε ούτε θα μπορούσε να δώσει μια τέτοια εντολή. Παράλληλα, άφησε σαφείς αιχμές για τη στάση της δημοτικής αρχής, σημειώνοντας ότι τα έργα που παραδίδονταν εκείνη την ημέρα είχαν σχεδιαστεί, χρηματοδοτηθεί και υλοποιηθεί αποκλειστικά από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού, χωρίς ουσιαστική συμβολή του Δήμου. Μάλιστα, αντιπαρέβαλε το παράδειγμα της Χάλκης, όπου ο δήμαρχος συμμετείχε ενεργά στην τελετή του νέου μουσείου, καθώς ο δήμος είχε συμβάλει ουσιαστικά στην παραχώρηση του κτιρίου και στην υλοποίηση του έργου.
Η κ. Μενδώνη επέμεινε ότι δεν την ενοχλεί η πολιτική κριτική, την οποία χαρακτήρισε θεμιτή και αναγκαία στη δημοκρατία. Εκείνο που, όπως είπε, την ξένισε ήταν η συμπεριφορά του δημάρχου, καθώς μέχρι σήμερα θεωρούσε ότι υπήρχε μια σχέση συνεννόησης.
Λαϊκισμός η συζήτηση γύρω από τα έσοδα του Υπουργείου Πολιτισμού
Η υπουργός απάντησε και στην κριτική που διατυπώνεται συχνά στη Ρόδο ότι το Υπουργείο Πολιτισμού λειτουργεί ως ένας «εισπρακτικός μηχανισμός», ο οποίος καρπώνεται τα έσοδα από τους αρχαιολογικούς χώρους χωρίς να επιστρέφει ανάλογες επενδύσεις στο νησί. Η Λίνα Μενδώνη απέρριψε κατηγορηματικά αυτή τη λογική, χαρακτηρίζοντάς την «λαϊκισμό» που αγνοεί τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί στην πράξη η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η υπουργός αντέτεινε ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσα εισπράττει το Υπουργείο Πολιτισμού από τη Ρόδο, αλλά πόσα επενδύει στο νησί. Και οι αριθμοί που παρέθεσε ήταν ενδεικτικοί: μόνο τα έργα που παραδίδονται ή βρίσκονται σε εξέλιξη στη Ρόδο ανέρχονται σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ, με εμβληματικά παραδείγματα την Περβόλα, το Εθνικό Θέατρο, το Νεοκλασσικό Σχολείο, τις παρεμβάσεις στη Μεσαιωνική Πόλη, το Ρετζέπ Πασά, το Χασάν Μπέη τις οχυρώσεις και πολλά άλλα. Σύμφωνα με την ίδια, χωρίς αυτές τις επενδύσεις η Ρόδος θα έχανε ένα σημαντικό μέρος του πολιτιστικού της κεφαλαίου, το οποίο αποτελεί βασικό πυλώνα του τουρισμού και της τοπικής οικονομίας.
H ανάγκη προστασίας και η προβληματική διαχείριση της Μεσαιωνικής Πόλης
Πέρα από τα έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη, η Λίνα Μενδώνη άφησε σαφώς να διαφανεί η ανησυχία της για την εικόνα και τη διαχείριση της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, επισημαίνοντας ότι ένας χώρος παγκόσμιας πολιτιστικής αξίας δεν μπορεί να αφεθεί χωρίς κανόνες και χωρίς στρατηγικό σχεδιασμό. Περιγράφοντας όσα διαπίστωσε κατά την πρόσφατη περιήγησή της, σημείωσε ότι τα σοκάκια της Μεσαιωνικής Πόλης «στενεύουν» ολοένα και περισσότερο από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη τραπεζοκαθισμάτων και εμπορικών χρήσεων, γεγονός που, όπως υποστήριξε, υποβαθμίζει τον δημόσιο χώρο και αλλοιώνει τον χαρακτήρα ενός μνημείου που προστατεύεται από την UNESCO. Υπενθύμισε ότι η διαχείριση της πόλης αποτελεί πρωτίστως αρμοδιότητα του Δήμου Ρόδου. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη βαρύτητα απέδωσε στην απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού να προχωρήσει στην εκπόνηση ολοκληρωμένου Διαχειριστικού Σχεδίου για τη Μεσαιωνική Πόλη, ενός εργαλείου που αποτελεί πλέον βασική απαίτηση της UNESCO για τα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς. Όπως εξήγησε, το σχέδιο αυτό θα καθορίσει κανόνες, προτεραιότητες και κατευθύνσεις για την προστασία, τη λειτουργία και την ανάπτυξη της πόλης τα επόμενα χρόνια, λειτουργώντας συμπληρωματικά προς την προγραμματική σύμβαση που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Το μήνυμα της υπουργού ήταν σαφές, ότι η Μεσαιωνική Πόλη πρέπει να παραμείνει ζωντανή και οικονομικά δραστήρια, αλλά η ανάπτυξη δεν μπορεί να γίνεται σε βάρος της ιστορικής της φυσιογνωμίας και της ποιότητας του δημόσιου χώρου.
Το εμβληματικό έργο του Εθνικού Θεάτρου κατασκευάζεται από τους… “κακούς”
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε η Λίνα Μενδώνη στο Εθνικό Θέατρο της Ρόδου, ένα έργο που χαρακτήρισε εμβληματικό τόσο για την πολιτιστική κληρονομιά όσο και για τη σύγχρονη πολιτιστική ζωή του νησιού. Η υπουργός υπενθύμισε ότι πρόκειται για δημοτικό κτίριο, το οποίο ανήκει στον Δήμο Ρόδου, σημειώνοντας ωστόσο ότι το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται από το Υπουργείο Πολιτισμού μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης. Όπως ανέφερε, από τον συνολικό προϋπολογισμό των περίπου 17 εκατομμυρίων ευρώ, τα 16,5 εκατομμύρια καλύπτονται από πόρους που εξασφάλισε το Υπουργείο Πολιτισμού, ενώ η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου συμμετέχει με περίπου 700.000 ευρώ και ο Δήμος Ρόδου με μόλις 35.000 ευρώ. Η κ. Μενδώνη στάθηκε ιδιαίτερα και στη συμβολή της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, σημειώνοντας ότι, πέρα από τη συμμετοχή της στη χρηματοδότηση του έργου, έχει ήδη εξασφαλίσει τους πόρους για τον τεχνολογικό εξοπλισμό του θεάτρου μέσω του ΕΣΠΑ. Έτσι, όπως είπε, το έργο δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση του ιστορικού κελύφους, αλλά συνοδεύεται από τον απαραίτητο εξοπλισμό που θα επιτρέψει την άμεση και πλήρη λειτουργία του, μετατρέποντας το Εθνικό Θέατρο σε έναν σύγχρονο πυρήνα πολιτισμού για τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα. Με εμφανή διάθεση να απαντήσει στις αιτιάσεις περί αδιαφορίας του υπουργείου για τη Ρόδο, η κ. Μενδώνη σημείωσε με νόημα ότι «οι κακοί», όπως χαρακτήρισε σκωπτικά όσους κατηγορούν το Υπουργείο Πολιτισμού, είναι εκείνοι που χρηματοδοτούν σχεδόν εξ ολοκλήρου την αποκατάσταση ενός δημοτικού θεάτρου, το οποίο όταν ολοκληρωθεί θα παραδοθεί στην τοπική κοινωνία ως ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά έργα των τελευταίων δεκαετιών.
Το Νεοκλασικό Σχολείο παραδίδεται μέχρι το τέλος του μήνα
Σημαντική πρόοδος καταγράφεται, σύμφωνα με την υπουργό, και στο έργο αποκατάστασης του Νεοκλασικού Σχολείου της Ρόδου, ενός ιστορικού κτιρίου που προορίζεται να αποκτήσει νέα πολιτιστική χρήση Το έργο βρίσκεται πλέον στην τελική του φάση και αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του μήνα, με εξαίρεση ορισμένες εργασίες στον περιβάλλοντα χώρο. Όπως εξήγησε, πρόκειται για ένα απαιτητικό έργο, στο οποίο προέκυψαν αρκετά απρόοπτα κατά την εκτέλεση των εργασιών, γεγονός που οδήγησε σε μικρή παράταση του χρονοδιαγράμματος. Το Υπουργείο Πολιτισμού καλύπτει το σύνολο της χρηματοδότησης του οικοδομικού σκέλους μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, με προϋπολογισμό περίπου 3,5 εκατομμυρίων ευρώ, ενώ οι πρόσθετες εργασίες και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους. Η υπουργός διευκρίνισε ότι μετά την ολοκλήρωσή του, το έργο θα παραδοθεί στην Περιφέρεια όπου ανήκει, προκειμένου να αξιοποιηθεί ως πολιτιστικός χώρος, σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό.
«Τα μνημεία προστατεύονται καλύτερα όταν ανήκουν στην κοινωνία»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε και η φιλοσοφική προσέγγιση της Λίνας Μενδώνη για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιμετωπίζονται οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μνημεία. Η υπουργός τόνισε ότι η αποτελεσματικότερη προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν επιτυγχάνεται μέσα από την απομόνωση και την απομάκρυνσή της από την καθημερινή ζωή, αλλά ακριβώς μέσα από την ενεργή παρουσία της στον δημόσιο χώρο και τη σχέση που αναπτύσσουν μαζί της οι πολίτες. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, τα μνημεία προστατεύονται καλύτερα όταν «κοινωνικοποιούνται», όταν δηλαδή εντάσσονται οργανικά στην καθημερινότητα των ανθρώπων και γίνονται κομμάτι της ζωής τους και όχι απλώς αντικείμενα επίσκεψης ή φωτογράφησης.
Στο πλαίσιο αυτό εξήγησε ότι έργα όπως η ανάδειξη της Περβόλας στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, η οποία εγκαινιάζεται αύριο Σάββατο από τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, υπηρετούν ακριβώς αυτή τη φιλοσοφία. Ο νέος αρχαιολογικός χώρος δεν σχεδιάστηκε ως ένας ακόμη κλειστός και αποκομμένος χώρος, αλλά ως ένα ανοιχτό υπαίθριο μουσείο, ένας τόπος περιπάτου, αναψυχής και γνωριμίας με την ιστορία του νησιού. Η ίδια μάλιστα αποκάλυψε ότι δεν υπάρχει προς το παρόν καμία πρόθεση επιβολής εισιτηρίου, ώστε να μπορούν οι Ροδίτες και οι επισκέπτες του νησιού να τον απολαμβάνουν ελεύθερα ως μέρος της καθημερινότητάς τους.
900 εργοτάξια σε εξέλιξη σε ολόκληρη τη χώρα
Η υπουργός στάθηκε ιδιαίτερα και στο εύρος του επενδυτικού προγράμματος που υλοποιεί σήμερα το Υπουργείο Πολιτισμού σε ολόκληρη τη χώρα, σημειώνοντας ότι αυτή τη στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη περίπου 900 έργα πολιτισμού, πέρα από τις καθημερινές εργασίες συντήρησης και λειτουργίας των υπηρεσιών. Πρόκειται για παρεμβάσεις που αφορούν αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία, μνημεία, πολιτιστικές υποδομές και έργα ψηφιακού μετασχηματισμού, με συνολικό προϋπολογισμό που φτάνει το 1,3 δισεκατομμύριο ευρώ. Η ίδια παραδέχθηκε ότι σε μια χώρα με περισσότερους από 25.000 αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία είναι αδύνατο να γίνουν τα πάντα ταυτόχρονα, εξηγώντας ότι η ιεράρχηση των αναγκών γίνεται από τις αρμόδιες υπηρεσίες και τους επιστήμονες του υπουργείου, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες και τις προτεραιότητες των τοπικών κοινωνιών. Όπως ανέφερε, το Υπουργείο Πολιτισμού διατηρεί διαρκή διάλογο με τις Περιφέρειες και τους Δήμους της χώρας, ώστε οι διαθέσιμοι πόροι να κατευθύνονται εκεί όπου οι ανάγκες είναι μεγαλύτερες και οι παρεμβάσεις μπορούν να έχουν το σημαντικότερο αναπτυξιακό και κοινωνικό αποτύπωμα.
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν και το μήνυμα της συμπερίληψης
Η συζήτηση επεκτάθηκε και πέρα από τα έργα πολιτισμού, φτάνοντας μέχρι την πολυσυζητημένη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον σκηνοθέτη Christopher Nolan. Ερωτηθείσα για τις αντιδράσεις που έχουν προκληθεί διεθνώς σχετικά με τις επιλογές του καστ και ειδικότερα για το ζήτημα της ηθοποιού που επελέγη να ενσαρκώσει την Ωραία Ελένη, η Λίνα Μενδώνη υπερασπίστηκε την καλλιτεχνική ελευθερία. Όπως σημείωσε, άλλο είναι το ομηρικό κείμενο, άλλο η ιστορική πραγματικότητα και άλλο η δημιουργική ματιά ενός σύγχρονου σκηνοθέτη, ο οποίος έχει το δικαίωμα να προσεγγίσει το έργο σύμφωνα με τη δική του καλλιτεχνική αντίληψη. Η υπουργός τόνισε ότι η τέχνη δεν μπορεί και δεν πρέπει να λογοκρίνεται, ενώ συνέδεσε τη συζήτηση με τις αξίες της συμπερίληψης, της ανεκτικότητας και της ελευθερίας της έκφρασης. Μάλιστα, έκανε λόγο για μια εποχή αυξημένης τοξικότητας στον δημόσιο διάλογο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπογραμμίζοντας ότι η κοινωνία χρειάζεται περισσότερη κατανόηση της διαφορετικής άποψης, ακόμη και όταν αυτή δεν μας βρίσκει σύμφωνους.
ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
