Ρένα Παυλάκη
Κάθε χρόνο το Πάσχα επιστρέφει σαν μια θρησκευτική γιορτή ενώ για άλλους απλώς μια παράδοση. Όμως πίσω από τη θεολογία και τα έθιμα κρύβεται κάτι πολύ αρχαιότερο. Το Πάσχα δεν είναι μόνο ένα χριστιανικό μυστήριο αλλά ένα κοσμικό μυστήριο με ρίζες στον αρχαίο κόσμο!
Η ιστορία που επαναλαμβάνεται σε όλους τους πολιτισμούς
Πολύ πριν τον Χριστιανισμό, οι πολιτισμοί σε όλο τον κόσμο αφηγούνταν την ίδια ιστορία με διαφορετικά ονόματα. Την ιστορία ενός θεού που πεθαίνει και επιστρέφει, του φωτός που χάνεται και ξαναγεννιέται, της ζωής που κατεβαίνει στο σκοτάδι μόνο για να επιστρέψει μεταμορφωμένη.
Όσιρις, Διόνυσος, Μίθρας: διαφορετικά πρόσωπα, ίδιος πυρήνας
Όλες οι μεγάλες θρησκείες έχουν την ίδια ιστορία: ο Όσιρις στην Αίγυπτο, ο Διόνυσος στην αρχαία Ελλάδα, ο Μίθρας στην Περσία. Και βέβαια η Περσεφόνη στα Ελευσίνια Μυστήρια. Διαφορετικά πρόσωπα, ίδιο αρχέτυπο. Η ιστορία της Ανάστασης είναι μια από τις αρχαιότερες πνευματικές μνήμες της ανθρωπότητας.
Όταν ο Ήλιος και η Σελήνη ορίζουν τον χρόνο
Λίγοι γνωρίζουν ότι το Πάσχα δεν έχει σταθερή ημερομηνία γιατί ακολουθεί έναν ουράνιο ρυθμό. Συγκεκριμένα, το Καθολικό γιορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά την Πανσέληνο που ακολουθεί την Εαρινή Ισημερία.
Και μόνο αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: το Πάσχα καθορίζεται από τον Ήλιο και τη Σελήνη, όχι από το ημερολόγιο. Με βάση το Γρηγοριανό ημερολόγιο πέφτει μεταξύ 22 Μαρτίου και 25 Απριλίου, ενώ το Ορθόδοξο ακολουθεί το Ιουλιανό.
Η στιγμή που το φως αρχίζει να υπερισχύει
Η Εαρινή Ισημερία σηματοδοτεί την επιστροφή του φωτός. Η μέρα και η νύχτα εξισορροπούνται πριν το φως αρχίσει να υπερισχύει. Στην αστρολογία, αυτό το σημείο ανοίγει το ζώδιο του Κριού, σύμβολο γέννησης, αρχής και ζωτικής ώθησης.
Στην παραδοσιακή αστρολογία ο Ήλιος βρίσκεται σε έξαρση στον Κριό. Συμβολικά, η ηλιακή δύναμη, δηλαδή η συνείδηση, το πνεύμα, η θεϊκή ταυτότητα, εκφράζεται πιο δυνατά τη στιγμή που η ζωή ξεκινά ξανά.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, το Πάσχα δεν αφορά μόνο την Ανάσταση του Χριστού. Αντανακλά την Ανάσταση της ίδιας της ζωής. Η φύση ανασταίνεται και το φως επιστρέφει.
Ο ηλιακός ήρωας στη διαχρονική μυθολογία
Όταν δούμε τον Χριστό μέσα από το πρίσμα της συγκριτικής μυθολογίας και του μυστικισμού, εμφανίζονται γνώριμα μοτίβα. Ο θεός που πεθαίνει και επιστρέφει εμφανίζεται ξανά και ξανά στην ανθρώπινη ιστορία. Ο Όσιρις δολοφονείται και επανασυντίθεται, ο Διόνυσος διαμελίζεται και ξαναγεννιέται. Ο Μίθρας συνδέεται με τον ανίκητο Ήλιο, ενώ ο Ώρος συμβολίζει τη θεϊκή βασιλεία που αναγεννιέται μετά το χάος. Οι παραλληλισμοί αυτοί δεν μειώνουν το μήνυμα του Χριστιανισμού. Αντιθέτως, το βαθαίνουν. Υποδηλώνουν ότι η ιστορία του Χριστού εκφράζει ένα παγκόσμιο αρχέτυπο: τον ηλιακό ήρωα.
Το πνεύμα που εισέρχεται στην ύλη
Ουσιαστικά μιλάμε για το θείο φως που εισέρχεται στην ύλη, δοκιμάζεται μέσα σε αυτή και τελικά αναδύεται ξανά. Από την σκοπιά του εσωτερισμού, η Σταύρωση συμβολίζει το πνεύμα που εισέρχεται στην πυκνότητα της ύλης. Η Ανάσταση συμβολίζει το πνεύμα που θυμάται την αληθινή του φύση. Έτσι ο Χριστός γίνεται όχι μόνο ιστορικό πρόσωπο αλλά και αρχέτυπο αφυπνισμένης συνείδησης.
Το αναγκαίο πέρασμα πριν την αναγέννηση
Ένα από τα πιο βαθιά συμβολικά στοιχεία της ιστορίας της Ανάστασης είναι η κάθοδος στον κάτω κόσμο. Πολλές μυστικιστικές παραδόσεις μιλούν για αυτή την αόρατη φάση, το διάστημα ανάμεσα στον θάνατο και την αναγέννηση.
Στον Χριστιανισμό εμφανίζεται ως η κάθοδος του Χριστού στον Άδη. Στην ελληνική μυθολογία η Περσεφόνη κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο πριν επιστρέψει κάθε άνοιξη. Στα Ελευσίνια Μυστήρια, οι μύστες βίωναν συμβολικά τον θάνατο πριν την πνευματική ανανέωση.
Nigredo, σκιά και η δύναμη του Πλούτωνα
Γιατί όμως είναι απαραίτητη αυτή η κάθοδος;
Γιατί η μεταμόρφωση δεν συμβαίνει στο φως αλλά στο σκοτάδι.
Η αλχημεία ονομάζει αυτή τη φάση nigredo: το στάδιο της διάλυσης. Η ψυχολογία την ονομάζει σκιά. Ο μυστικισμός την αποκαλεί σκοτεινή νύχτα της ψυχής. Η αστρολογία την ονομάζει Πλούτωνα. Ο Πλούτωνας συμβολίζει τις αόρατες διεργασίες που διαλύουν την παλιά ταυτότητα ώστε να γεννηθεί μια πιο αληθινή.
Η αναγέννηση γεννιέται μέσα από τον θάνατο
Κάθε πραγματική αναγέννηση είναι Πλουτώνια. Κάθε αφύπνιση απαιτεί τον συμβολικό θάνατο ενός παλιού εαυτού. Η Ανάσταση δεν είναι αποφυγή του θανάτου.
Είναι αυτό που γίνεται εξαιτίας του.
Κοσμικό Αυγό: Η ζωή σε δυνατότητα πριν εκδηλωθεί
Ας δούμε τώρα το έθιμο του αυγού. Ακόμη και τα πιο απλά έθιμα του Πάσχα κρύβουν αρχαίους συμβολισμούς.
Το αυγό, πολύ πριν τον Χριστιανισμό, συμβόλιζε το Κοσμικό Αυγό — την αρχή της δημιουργίας στις ορφικές και άλλες μυστηριακές παραδόσεις. Ακόμη και σήμερα, στη μαγεία και τον αποκρυφισμό, συμβολίζει τη ζωή σε δυνατότητα πριν εκδηλωθεί.
Το κέλυφος συμβολίζει την ύλη, το εσωτερικό του το πνεύμα. Το σπάσιμο συμβολίζει τη γέννηση.
Το κόκκινο πασχαλινό αυγό προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο συμβολισμού. Το κόκκινο είναι το χρώμα της ζωτικής δύναμης, της ενσάρκωσης και της θυσίας.
Στον μυστικισμό το αίμα δεν συμβολίζει τον θάνατο αλλά τη ζωή, γιατί η ζωή απαιτεί ενσάρκωση. Το πνεύμα εισέρχεται στην ύλη για να μεταμορφωθεί — και ίσως κάποτε να την υπερβεί.
Οι προσωπικές μας Μεγάλες Παρασκευές
Το Πάσχα, μέσα από τον φακό του μυστικισμού, υπενθυμίζει ότι η κάθοδος προηγείται της ανόδου, το σκοτάδι προηγείται του φωτός και ο θάνατος προηγείται της αναγέννησης.
Και αυτό δεν αφορά μόνο τη θεολογία αλλά κάθε ανθρώπινη ζωή. Βιώνουμε απώλεια, απογοήτευση, κατάρρευση της ταυτότητας — στιγμές που η ζωή μας ζητά να αφήσουμε πίσω αυτό που ήμασταν.
Αυτές είναι οι προσωπικές μας Μεγάλες Παρασκευές. Τις βιώνει κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου ή καταγωγής.
Να γίνουμε αυτό που δεν μπορούσαμε πριν
Αν επιτρέψουμε στη διαδικασία να ολοκληρωθεί, μπορεί να έρθουν και οι προσωπικές μας Αναστάσεις. Δεν είναι εύκολες ούτε βολικές, δεν έρχονται χωρίς σταυρό και «τάφο».
Η Ανάσταση, στην βαθύτερη της έννοια, δεν σημαίνει επιστροφή σε αυτό που ήμασταν. Σημαίνει να γίνουμε αυτό που δεν μπορούσαμε να γίνουμε πριν — ακόμη κι αν οι πληγές μας παραμένουν ως σημάδια της διαδρομής.
