Ρένα Παυλάκη
Ο θάνατος του σκηνοθέτη Ρομπ Ράινερ μοιάζει να σφραγίζει και το τέλος μιας ολόκληρης εποχής της ποπ κουλτούρας, τότε που το mainstream δεν ντρεπόταν να είναι έξυπνο, συναισθηματικό και βαθιά ανθρώπινο. Τότε που οι ταινίες δεν λειτουργούσαν μόνο ως προϊόντα κατανάλωσης, αλλά ως κοινός τόπος μνήμης, φράσεων, συναισθημάτων και εμπειριών.
Ο Ράινερ υπήρξε ένας δημιουργός χωρίς επιτήδευση και χωρίς το άγχος της μεγαλοφυΐας. Δεν επιδίωξε ποτέ τον μύθο του «σπουδαίου auteur». Κι όμως, ακριβώς γι’ αυτό, άφησε πίσω του κάτι σπανιότερο: έργα που ρίζωσαν στη συλλογική συνείδηση. Ταινίες που δεν χρειάζονται επανεκτίμηση ή θεωρητική αποκατάσταση για να δικαιωθούν, γιατί δεν έπαψαν ποτέ να ζουν.
Με το This Is Spinal Tap, ο Ράινερ άλλαξε για πάντα τον τρόπο που γελάμε με την ίδια την έννοια της διασημότητας. Δεν σατίρισε απλώς τη μουσική βιομηχανία· αποκάλυψε τον πυρήνα της ματαιοδοξίας της ποπ κουλτούρας, τόσο εύστοχα ώστε η παρωδία του να εκλαμβάνεται σχεδόν ως ντοκιμαντέρ. Από εκεί και πέρα, ολόκληρο το σύγχρονο τηλεοπτικό χιούμορ —από το The Office μέχρι το Curb Your Enthusiasm— κουβαλάει το DNA του.
Κι όμως, ο ίδιος δημιουργός που αποδόμησε τη γελοιότητα της φήμης, ήταν εκείνος που κατέγραψε με απόλυτη τρυφερότητα την παιδική φιλία στο Stand By Me. Εκεί, ο Ράινερ δεν μίλησε απλώς για την ενηλικίωση, μίλησε για την απώλεια της αθωότητας ως συλλογικό τραύμα. Η ταινία αυτή δεν έγινε απλώς σημείο αναφοράς· έγινε συναισθηματικό αρχείο μιας γενιάς που μεγάλωσε πιστεύοντας ότι κάποτε οι φιλίες ήταν απόλυτες και οι καλοκαιρινές μέρες ατελείωτες.
Στο The Princess Bride, πριν ακόμα η ειρωνεία γίνει μόδα και το μεταμοντέρνο καθημερινότητα, ο Ράινερ τόλμησε να αφηγηθεί ένα παραμύθι που ήξερε ότι είναι παραμύθι και γι’ αυτό ακριβώς το σεβόταν. Χωρίς κυνισμό, χωρίς σκοτάδι, χωρίς ανάγκη να «ανατρέψει» τίποτα. Το αποτέλεσμα ήταν μια ταινία που πέρασε από γενιά σε γενιά, σαν μυστικός κώδικας αγάπης για την αφήγηση.
Και ύστερα ήρθε το When Harry Met Sally, ίσως η πιο καθοριστική ρομαντική κομεντί του σύγχρονου κινηματογράφου. Εκεί, ο Ράινερ έδωσε φωνή σε κάτι που μέχρι τότε σπάνια ακουγόταν: στην αβεβαιότητα, στην αμηχανία, στη λεκτική σύγκρουση των σχέσεων. Η αγάπη έπαψε να είναι απλώς μοίρα και έγινε διάλογος. Η σκηνή στο εστιατόριο δεν είναι απλώς διάσημη· είναι πολιτισμικό τοτέμ, γιατί μίλησε για τη γυναικεία επιθυμία χωρίς ντροπή, χωρίς διδακτισμό, χωρίς ψευδοπροοδευτισμό.
Ακόμα και όταν στράφηκε στο θρίλερ ή στο δικαστικό δράμα, ο Ράινερ απέδειξε ότι η ποπ κουλτούρα δεν είναι συνώνυμο της επιπολαιότητας. Το Misery και το A Few Good Men δεν έμειναν στη φόρμα· δημιούργησαν φράσεις, σκηνές, χαρακτήρες που ξεπέρασαν το είδος τους και εγκαταστάθηκαν στη συλλογική μνήμη.
Το πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι ότι ο Ράινερ δεν υπήρξε ποτέ κυνικός απέναντι στο κοινό του. Πίστευε ότι οι θεατές μπορούν να συγκινηθούν, να γελάσουν και να σκεφτούν ταυτόχρονα. Πίστευε ότι η ποπ κουλτούρα μπορεί να είναι λαϊκή χωρίς να είναι φτηνή. Σήμερα, σε μια εποχή όπου η μαζική κουλτούρα παράγεται με αλγοριθμική ακρίβεια και ξεχνιέται με την ίδια ταχύτητα, αυτή η πίστη μοιάζει σχεδόν ανατρεπτική.
Ο Ρομπ Ράινερ δεν άφησε πίσω του απλώς ταινίες. Άφησε πίσω του τρόπους να θυμόμαστε, να αγαπάμε, να γελάμε και να μιλάμε ο ένας στον άλλον. Κι ίσως γι’ αυτό ο θάνατός του δεν μοιάζει μόνο με απώλεια ενός δημιουργού, αλλά με ένα σιωπηλό αντίο σε μια ποπ κουλτούρα που ήξερε ακόμα να είναι ανθρώπινη.
Από την τηλεόραση στη μεγάλη οθόνη
Ξεκίνησε την καριέρα του στη δεκαετία του ’60, αλλά η μεγάλη του αναγνωρισιμότητα ήρθε με τον ρόλο του Mike “Meathead” Stivic στην τηλεοπτική σειρά All in the Family, για τον οποίο κέρδισε δύο βραβεία ΕΜΜΥ. Wikipedia
Μετά την επιτυχία στην τηλεόραση, μετέφερε το ταλέντο του πίσω από τις κάμερες και έγινε ένας από τους πιο ευρηματικούς και επιδραστικούς σκηνοθέτες του Χόλιγουντ:
-
This Is Spinal Tap (1984) — Μία από τις πιο αγαπημένες μουσικές mockumentary κωμωδίες.
-
Stand by Me (1986) — Μία τρυφερή και βαθιά ανθρώπινη ταινία ενηλικίωσης.
-
The Princess Bride (1987) — Ένα διαχρονικό παραμύθι που αγαπήθηκε από γενιές θεατών.
-
When Harry Met Sally… (1989) — Μία από τις κλασικότερες ρομαντικές κομεντί όλων των εποχών.
-
Misery (1990) και A Few Good Men (1992) — Δείγματα της ευρύτητας και της δεινότητας του ως σκηνοθέτη.
Η καριέρα του Ρομπ Ράινερ δεν μετριέται μόνο σε εισπράξεις ή βραβεία — αλλά στην πραγματική επίδραση που άφησε στη μαζική κουλτούρα και στη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Οι ταινίες του συνεχίζουν να επηρεάζουν σκηνοθέτες, σεναριογράφους και θεατές, ενώ η κοινωνική του δέσμευση υπενθυμίζει ότι η τέχνη μπορεί να κινητοποιήσει, να διασκεδάσει και να ενώσει…
