Σε μια ημέρα που ο κινηματογράφος γιορτάζει δύο εντελώς διαφορετικές εκφάνσεις του, ο Γούντι Άλλεν και το Misery συναντιούνται ως δύο όψεις της ίδιας δημιουργικής ανάγκης: ο πρώτος, με το νευρωτικό του χιούμορ και τις πόλεις που μετατρέπει σε πρωταγωνίστριες, και το δεύτερο, ως ένα από τα πιο υποβλητικά θρίλερ της σύγχρονης εποχής. Μαζί φωτίζουν το εύρος του σινεμά — από την τρυφερή ειρωνεία έως την απόλυτη ψυχολογική ένταση.

Επιμέλεια: Ρένα Παυλάκη

Γούντι Άλεν: ένα πορτρέτο μέσα από τις ταινίες του 

Ο Γούντι Άλεν γεννήθηκε σαν σήμερα, 30 Νοεμβρίου 1935. Αποτελεί μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες και προσωπικές φωνές του αμερικανικού κινηματογράφου. Από τα πρώτα του βήματα, διαμόρφωσε ένα ύφος που συγκρατεί ευφυές χιούμορ, νευρωτική αυτοπαρατήρηση και υπαρξιακούς στοχασμούς, μετατρέποντας τις ταινίες του σε μια ιδιότυπη κινηματογραφική λογοτεχνία. Ο ίδιος, είτε εμφανίζεται μπροστά από την κάμερα είτε μένει πίσω από αυτήν, λειτουργεί σαν μόνιμη αφηγηματική σκιά: το βλέμμα του, ο ρυθμός του, οι εμμονές του, είναι εκεί και καθορίζουν τον κόσμο που δημιουργεί.

Οι πόλεις

Η Νέα Υόρκη υπήρξε η πρώτη του μεγάλη σκηνή, ένας τόπος που ταυτίστηκε με τον ψυχισμό των ηρώων του. Από την ανατρεπτική αφήγηση του «Annie Hall» μέχρι την ασπρόμαυρη ποίηση του «Manhattan», η πόλη δεν αποτελεί απλώς φόντο, αλλά ζωντανή συνθήκη. Στα έργα αυτά δεν βλέπουμε μόνο ανθρώπους· βλέπουμε χαρακτήρες που διαμορφώνονται από καφέ, διαμερίσματα, πάρκα και νυχτερινούς δρόμους, σαν η ίδια η πόλη να υπαγορεύει το συναίσθημα και τον ρυθμό της ζωής τους. Η σχέση του Άλεν με τη Νέα Υόρκη είναι σχεδόν ερωτική: ένα μείγμα θαυμασμού, ειρωνείας και υπαρξιακής οικειότητας.

Όταν όμως ο Άλεν εγκαταλείπει το γνώριμο έδαφος, οι νέες πόλεις που επιλέγει γίνονται με τη σειρά τους πρωταγωνίστριες. Στο Λονδίνο του «Match Point» κυριαρχεί μια ψυχρή κομψότητα που καθρεφτίζει το ηθικό δίλημμα της ιστορίας. Στη Βαρκελώνη του «Vicky Cristina Barcelona» η πόλη πάλλεται σαν ανοιχτή φλόγα, μέσα από χρώματα, φως και διαπροσωπική ένταση. Στο Παρίσι του «Midnight in Paris» μεταμορφώνεται σε ένα ιδανικό παρελθόν, σε μια νοσταλγική φαντασίωση όπου ο χρόνος γίνεται μέρος της πλοκής. Σε κάθε περίπτωση, ο Άλεν παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική και το κλίμα μιας πόλης επηρεάζουν υπόγεια τις επιθυμίες και τις αδυναμίες των ηρώων του. Τα αστικά τοπία στους κόσμους του δεν είναι ουδέτερα: είναι χαρακτήρες, αφηγητές, υποδόριες δυνάμεις που σμιλεύουν την ψυχολογία των πρωταγωνιστών.

Η βροχή

Στην αισθητική του, εξίσου χαρακτηριστική είναι η προτίμησή του για το μουντό και το υγρό φως. Ο Γούντι Άλεν έχει δηλώσει επανειλημμένα πως θα ήθελε να γυρίζει όλες του τις ταινίες με συννεφιά — ή ακόμα καλύτερα, με ελαφριά βροχή. Πιστεύει ότι η βροχή «μαλακώνει» το κάδρο, χαρίζει μια μελαγχολική ομορφιά και προσθέτει βάθος στα χρώματα, υπηρετώντας ακριβώς τον τόνο των ιστοριών του. Σκηνές περιπάτων, συζητήσεων και ρομαντικών στιγμών μοιάζουν να αποκτούν άλλη υφή όταν εκτυλίσσονται κάτω από υγρές αντανακλάσεις και γυαλιστερούς δρόμους. Δεν είναι απλώς ένα οπτικό εφέ· είναι συναισθηματικό φίλτρο. Η βροχή στον Άλεν λειτουργεί σαν ένας μανδύας ευαισθησίας που τυλίγει τους χαρακτήρες, ενισχύοντας την αίσθηση της αμηχανίας, της τρυφερότητας και της εσωστρεφούς τους πάλης.

Καθώς η φιλμογραφία του εξελίχθηκε, ο Άλεν συνέχισε να ισορροπεί ανάμεσα στην κωμική παρατήρηση και στη φιλοσοφική ενδοσκόπηση. Από το «Hannah and Her Sisters» μέχρι το «Crimes and Misdemeanors» και από το «Zelig» μέχρι το «Blue Jasmine», το έργο του παραμένει συνεκτικό: μελετά την ανθρώπινη αδυναμία, την τύχη, την αγωνία του έρωτα, την ανάγκη για νόημα σε έναν κόσμο που συχνά μοιάζει παράλογος. Ακόμη και όταν η δημόσια εικόνα του τα τελευταία χρόνια σκιάστηκε από αντιπαραθέσεις, η καλλιτεχνική του σφραγίδα παραμένει καθοριστική για το σύγχρονο auteur cinema.

Ίσως τελικά αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στον Γούντι Άλεν: ότι καταφέρνει να μετατρέπει τις προσωπικές του εμμονές σε κινηματογραφικούς κόσμους όπου ο θεατής αναγνωρίζει κομμάτια του εαυτού του. Μέσα από τις πόλεις που αγαπά, τις βροχές που επιλέγει και τους χαρακτήρες που εφευρίσκει, δημιουργεί ένα σύμπαν που είναι ταυτόχρονα νευρικό και τρυφερό, ειρωνικό και βαθιά ανθρώπινο — ένα σύμπαν που επιμένει να αναπνέει μέσα από τις ατέλειες.

Η Φιλμογραφία του Γούντι Άλλεν (ως σκηνοθέτης)

(Με χρονολογική σειρά)

1960s

• What’s Up, Tiger Lily? (1966)

• Take the Money and Run (1969)

1970s

• Bananas (1971)

• Everything You Always Wanted to Know About Sex But Were Afraid to Ask (1972)

• Sleeper (1973)

• Love and Death (1975)

• Annie Hall (1977)

• Interiors (1978)

• Manhattan (1979)

1980s

• Stardust Memories (1980)

• A Midsummer Night’s Sex Comedy (1982)

• Zelig (1983)

• Broadway Danny Rose (1984)

• The Purple Rose of Cairo (1985)

• Hannah and Her Sisters (1986)

• Radio Days (1987)

• September (1987)

• Another Woman (1988)

• Crimes and Misdemeanors (1989)

1990s

• Alice (1990)

• Shadows and Fog (1991)

• Husbands and Wives (1992)

• Manhattan Murder Mystery (1993)

• Bullets Over Broadway (1994)

• Don’t Drink the Water (1994 – TV)

• Mighty Aphrodite (1995)

• Everyone Says I Love You (1996)

• Deconstructing Harry (1997)

• Celebrity (1998)

• Sweet and Lowdown (1999)

2000s

• Small Time Crooks (2000)

• The Curse of the Jade Scorpion (2001)

• Hollywood Ending (2002)

• Anything Else (2003)

• Melinda and Melinda (2004)

• Match Point (2005)

• Scoop (2006)

• Cassandra’s Dream (2007)

• Vicky Cristina Barcelona (2008)

• Whatever Works (2009)

2010s

• You Will Meet a Tall Dark Stranger (2010)

• Midnight in Paris (2011)

• To Rome with Love (2012)

• Blue Jasmine (2013)

• Magic in the Moonlight (2014)

• Irrational Man (2015)

• Café Society (2016)

• Wonder Wheel (2017)

• A Rainy Day in New York (2019)

2020s

• Rifkin’s Festival (2020)

• Coup de Chance (2023)

Η κόλαση πίσω από μια κλειστή πόρτα – το Misery του Rob Reiner (1990)

Σαν σήμερα, 30 Νοεμβρίου 1990, κυκλοφόρησε η ταινία τρόμου/θρίλερ Misery, ένα από τα πιο επιτυχημένα ψυχολογικά θρίλερ όλων των εποχών. Η ερμηνεία της Kathy Bates θεωρείται υποδειγματική και της χάρισε Όσκαρ Α’ Γυναικείου Ρόλου.

Το Misery είναι ένα από τα πιο ακριβή και ψυχολογικά διεισδυτικά φιλμ που βασίζονται σε έργο του Stephen King. Ο Rob Reiner σκηνοθετεί με απόλυτη οικονομία: λίγοι χώροι, δύο χαρακτήρες, αλλά μια ένταση που δεν πέφτει ποτέ. Η Kathy Bates παραδίδει μια μνημειώδη ερμηνεία ως Annie Wilkes — ένας ρόλος που συνδυάζει παιδική αφέλεια, θρησκευτική παράνοια και ανεξέλεγκτη βία. Δεν είναι απλώς «κακή», είναι ένας από τους πιο ρεαλιστικά τρομακτικούς χαρακτήρες στην ιστορία του σινεμά.

Ο James Caan, αντιστρόφως, παίζει με λεπτότητα έναν άνθρωπο παγιδευμένο στο σώμα του, προσφέροντας «σιωπηλή» αγωνία που γεμίζει τα κενά μεταξύ των εκρήξεων της Bates. Το περίφημο hobbling scene αποτελεί μια από τις πιο σοκαριστικές στιγμές του ’90 χωρίς να βασίζεται στο αίμα — μόνο στην αναμονή και τη σαδιστική ακρίβεια.

Συνολικά, το Misery λειτουργεί σαν μάθημα για το πώς το σασπένς χτίζεται μέσα από ρυθμό, ψυχολογική σταθερότητα και δυο ηθοποιούς σε απόλυτη σύγκρουση. Ένα από τα καλύτερα θρίλερ του είδους και ένα δείγμα του πώς η απλότητα μπορεί να μετατραπεί σε καθαρό κινηματογραφικό τρόμο.

Trivia από το Misery

• Ο Stephen King είχε εγκρίνει προσωπικά τον Rob Reiner για τη σκηνοθεσία, παρά τις αρχικές του επιφυλάξεις μετά την κωμωδία This Is Spinal Tap.

• Η σκηνή με το “hobbling” (σπάσιμο αστραγάλων) ήταν ακόμη πιο βίαιη στο βιβλίο, αλλά ο Reiner αποφάσισε να τη “μαλακώσει” για να μη γίνει υπερβολικά σπλάτερ.

• Ο James Caan κι η Kathy Bates είχαν εντελώς διαφορετικούς τρόπους υποκριτικής:

  • Ο Caan, πιο χαλαρός και “εξωτερικός”,

  • η Bates, θεατρική, λεπτομερής και μεθοδική.
    Η σύγκρουση των μεθόδων ενίσχυσε την ένταση μεταξύ των χαρακτήρων.

• Ο King θεωρεί το Misery ένα από τα πιο προσωπικά βιβλία του, ως αλληγορία για την «ομηρία» που ένιωθε από το φανατικό κοινό και τους δικούς του εθισμούς.

• Η Bates επινόησε τελετουργίες για τη σκηνή όπου η Annie Wilkes “σπάει” ψυχολογικά, ώστε να κρατήσει το εύρος των συναισθημάτων πιο αληθινό.

• Το χειρόγραφο της ταινίας φτιάχτηκε από πραγματικές σελίδες που έγραφε ο Caan για τη γνησιότητα των πλάνων κοντινού.